توضیح لفظ جلاله «الله»

لفظ جلاله (الله )، اصل آن (ال اله ) بوده ، که همزه دومى در اثر کثرت استعمال حذف شده ، و بصورت الله در آمده است ، و کلمه (اله ) از ماده (اله ) باشد، که به معناى پرستش است ، وقتى مى گویند (اله الرجل و یاله )، معنایش این است که فلانى عبادت و پرستش کرد، ممکن هم هست از ماده (و ل ه ) باشد، که به معناى تحیر و سرگردانى است ، و کلمه نامبرده بر وزن (فعال ) به کسره فاء، و بمعناى مفعول (ماءلوه ) است ، همچنان که کتاب به معناى مکتوب (نوشته شده ) مى باشد، و اگر خدای را اله گفته اند، چون ماءلوه و معبود است ، و یا به خاطر آن است که عقول بشر در شناسائى او حیران و سرگردان است.

و ظاهراً کلمه (الله ) در اثر غلبه استعمال علم (اسم خاص ) خدا شده ، و گرنه قبل از نزول قرآن این کلمه بر سر زبان ها دائر بود، و عرب جاهلیت نیز آن را مى شناختند.

تمامی مخلوقات خدا زیبا هستند

خداى سبحان مى فرماید:(ذلکم الله ربکم خالق کلشى ء)، (این است خداى شما که خالق هر چیز است )، و اعلام می دارد که هر موجودی که مصداق کلمه (چیز) باشد، مخلوق خداست ، و نیز فرموده : (الذى احسن کلشى ء خلقه آن خدائیکه هر چه را خلق کرده زیبایش کرده )، و اثبات کرده که هر چیزى که مخلوق است به آن جهت که مخلوق او است و منسوب به او است حسن و زیبا است ، پس حسن و زیبائى دائر مدار خلقت است ، همچنان که خلقت دائر مدار حسن می باشد، پس هیچ خلقى نیست مگر آنکه به احسان خدا حسن و به اجمال او جمیل است ، و به عکس هیچ حسن و زیبائى نیست مگر آنکه مخلوق او، و منسوب به او است .

بیان عقلى اینکه هر ثناء و حمدى به حمد خدا منتهى مى شود

برهانهاى عقلى قائم است بر اینکه استقلال معلول در ذاتش و در تمامى شئونش همه بخاطر و به وسیله علت است ، و هر کمالی که دارد سایه ایست از هستى علتش ، پس اگر براى حسن و جمال ، حقیقتى در وجود باشد، کمال آن ، و استقلالش از آن خداى واجب الوجود متعالى است ، براى اینکه او است علتى که تمامى علل به او منتهى مى شوند.

و ثنا و حمد عبارت از این است که موجود با وجود خودش کمال موجود دیگرى را نشان دهد، البته موجود دیگرى که همان علت او است ، و چون تمامى کمالها از تمامى موجودات به خداى تعالى منتهى مى شود، پس حقیقت هر ثناء و حمدى هم به او راجع مى شود، و به او منتهى مى گردد، پس باید گفت (الحمد لله رب العالمین ).

شرائط کمال عبادت و اوصاف عبادت حقیقى

بنابراین عبادت وقتى حقیقتاً عبادت است که عبد عابد در عبادتش خلوص داشته باشد، و عبادت وقتى تمام و کامل می شود که به غیر خدا به کسى دیگر مشغول نباشد، و در عملش شریکى براى سبحان نتراشد، و دلش در حال عبادت بسته و متعلق به جائى نباشد، نه به امیدى ، و نه ترسى ، حتى نه امید به بهشتى ، و نه ترس از دوزخى ، که در این صورت عبادتش خالص ، و براى خدا است ، به خلاف اینکه عبادتش به منظور کسب بهشت و دفع عذاب باشد، که در این صورت خودش را پرستیده ، نه خدا را... دو جمله : (ایاک نعبد و ایاک نستعین ) یک معنا را مى رسانند، و آن عبادت خالصانه است که هیچگونه شائبه اى در آن نیست .

معنى صراط مستقیم

صراط مستقیم راهى است به سوى خدا، که هر راه دیگرى که خلایق به سوى خدا دارند، شعبه اى از آن ست ، و هر طریقى که آدمى را به سوى خدا رهنمائى مى کند، بهره اى از صراط مستقیم را دارا است ، به این معنا که هر راهى و طریقه اى که فرض شود، به آن مقدار آدمى را بسوى خدا و حق راهنمائى مى کند، که خودش از صراط مستقیم دارا و متضمن باشد، اگر آن راه به مقدار اندکى از صراط مستقیم را دارا باشد، رهرو خود را کمتر به سوى خدا مى کشاند، و اگر بیشتر داشته باشد، بیشتر مى کشاند، و اما خود صراط مستقیم بدون هیچ قید و شرطى رهرو خود را به سوى خدا هدایت مى کند، و مى رساند، و به همین جهت خدای تعالى نام آن را صراط مستقیم نهاد، چون کلمه صراط به معناى راه روشن است ، زیرا از ماده (ص ر ط) گرفته شده ، که به معناى بلعیدن است ، و راه روشن کانه رهرو خود را بلعیده ، و در مجراى گلوى خویش فرو برده ، که دیگر نمى تواند این سو و آن سو منحرف شود، و نیز نمى گذارد که از شکمش بیرون شود.

صراط مستقیم عبارت میشود از صراطى که در هدایت مردم و رساندنشان به سوى غایت و مقصدشان ، تخلف نکند، و صد در صد این اثر خود را به بخشد .

مَثل صراط مستقیم نسبت به سبیل هاى خدا مثل روح است نسبت به بدن

سبیل غیر از صراط مستقیم است ، چون سبیل متعدد است ، و باختلاف احوال رهروان راه عبادت مختلف میشود، بخلاف صراط مستقیم ، که یکى است ، که در مثل بزرگراهى است که همه راههاى فرعى بدان منتهى میشود... اصحاب صراط مستقیم ، قدر و منزلت و درجه بلندترى از درجه مؤ منین خالص دارند، حتى مؤمنینى که دلها و اعمالشان از ضلالت و شرک و ظلم بکلى خالص است .

مزیت اصحاب صراط مستقیم بر سایرین

مزیت صراط آنان بر سبیل سایرین ، تنها به علم است، نه عمل ، آنان به مقام پروردگارشان علمى دارند که دیگران ندارند، در سبیل هاى پائین تر صراط مستقیم ، اعمال صالح کامل ، و بدون نقص نیز هست ، پس وقتى برترى اصحاب صراط مستقیم به عمل نبود، باقى نمى ماند مگر علم.

ویژگى سوره حمد

این سوره کلام خداى سبحان است ، اما به نیابت از طرف بنده اش ، و زبان حال بنده اش در مقام عبادت ، و اظهار عبودیت است ، که چگونه خدا را ثناء میگوید، و چگونه اظهار بندگى مى کند، و بنابراین سوره اصلا براى عبادت درست شده

 X