یادداشت ناشر
... در این مجموعه، نه سخنرانی از دکتر سروش آمده است. بلندترین گفتار این کتاب، سخنانی است با عنوان «شریعتی و پروتستانیسم»، که در دو نوبت، به مناسبت سالگرد درگذشت مرحوم دکتر علی شریعتی در خرداد و تیر ماه 1377 ایراد شده و در این کتاب نیز در دو قسمت آمده است. حجیم بودن این مقال، البته نشان‏دهنده‏ی اهمیت محتوای آن نیز هست. دکتر سروش در این گفتار، «دنیوی کردن دین» را یکی از اهداف و آرمان‏های روشن‏فکری دینی در سراسر جهان اسلام دانسته و به منظور بررسی و نقد حرکت فکری ـ علمی مرحوم شریعتی، که خود آن را نوعی «پروتستانیسم اسلامی» نامیده است، به تبیین ماهیت و پی‏آمدهای نهضت پروتستانی در جهان مسیحی پرداخته است و درکی از نسبت میان دین و دنیا را از منظر شریعتی، بازرگان، و در طی جریان اصلاح‏گری دینی به دست داده است و در پایان، با تأکید بر این که دین یا باید دنیوی دنیوی باشد، یا اخروی اخروی، و دینی که هم پروای دنیای آدمیان را داشته باشد و هم پروای آخرت آن‏ها را (در عرض هم)، قرین توفیق نخواهد بود، تصریح می‏کند که گوهر دین، عبارت است از «تجربه‏ی دینی» و دین‏داری، به معنای پرواز روح، معنادار شدن زندگی و آزادگی درونی است و این عروج معنوی، در دنیایی غیرآباد و دست به گریبان فقر و فلاکت میسر نمی‏شود. دنیا را عقلا اداره می‏کنند؛ نه به نام دین و نه با تکیه بر دین، امّا به خاطر امکان دین ورزیدن.
در مقاله‏ی «شریعتی و غرب»، مفهوم «غرب‏زدگی» و رویکردهای مختلف به غرب و نتایج و آثار این رویکردها واکاویده شده و مشخصه‏های غرب‏شناسی واضعان اصلاح «غرب‏زدگی» و قائلان به تعبیر «بحران در تمدن غرب»، از جمله شخصیت‏پنداری، ماهیت‏اندیشی، جبرباوری، کلی‏نگری و... برشمرده شده‏اند و آن‏گاه، به عدم رغبت مرحوم شریعتی به دموکراسی و لیبرالیسم غرب، و در عوض، دل‏بستگی او به سوسیالیسم و نیز شباهت‏های میان اندیشه‏ی غرب‏شناسی مرحوم شریعتی و مرحوم جلال آل‏احمد پرداخته شده است. دکتر سروش معتقد است که لُبّ کلام شریعتی در باب غرب، تفکیک میان آثار تمدنی (تکنولوژی و فن‏آوری) و فرهنگ مغرب‏زمین است؛ فرهنگی که سنت‏زدایی و هویت‏زدایی می‏کند و راه‏حلی که او پیش می‏نهد، برگرفتن اوّلی و پرهیز از بعدی، با بهره‏گیری از راهبرد «بازگشت به خویشتن»، یعنی بازگشت به سنن و فرهنگ خویش است. آن‏گاه دکتر سروش به شرح و تبیین نکته‏ای که از نظر شریعتی مغفول مانده، یعنی «سیالیت هویت» پرداخته و با چنین رویکردی، بازگشت به خویشتن را در تعبیر صحیح آن، مورد توجه قرار داده است.
گفتارهای دیگر این کتاب، به اندیشه‏ی شریعتی در باب فلسفه، فلسفه‏ی تاریخ، جهان جدید، و درس‏ها و عبرت‏های نهضت شریعتی اختصاص یافته است. دکتر سروش، در گفتار «شریعتی، حافظ زمانه»، با یادآوری این که هم حافظ و هم شریعتی، در اندیشه و پیشینه‏ی ایرانیان ماندگار شده‏اند، از کشف سرّ ماندگاری اینان و شباهت‏ها و تفاوت‏های شریعتی و حافظ سخن گفته است و نهایتاً کتاب با گفتار «از شریعتی» خاتمه یافته؛ گفتاری که در آن، دکتر عبدالکریم سروش، برای اوّلین بار، به ذکر جزئیات خاطراتی از ایام درگذشت مرحوم دکتر شریعتی پرداخته است و از دوستی‏ها و دشمنی‏های با او سخن گفته و مهم‏ترین دست‏آورد مکتب فکری او را به نقد کشیده است.
...

 X